Nefret suçları, hukuki bir kavramdan ziyade, bir olguyu ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Bu bağlamda nefret suçları, özel nefret suçları yasası olmayan ülkelerde de gerçekleşmektedir. Bazı ülkelerde nefret suçlarına yönelik özel düzenlemelerin olmaması, vuku bulan nefret suçlarının yetkililer tarafından tespit edilmesinin önünde engel oluşturmaktadır. Bu nedenle de hukuk önünde daha ciddi suçlar olarak ele alınmasını engellediği gibi, bu suçlara karşı etkin bir mücadeleyi de son derece zorlaştırmaktadır.
Nefret suçları, ayrımcılığın bir parçası olarak görülebilir. Ancak nefret suçları genel anlamda ayrımcılıktan farklı ele alınmalıdır. Nefret suçlarına karşı mücadele eden birçok sivil toplum kuruluşu aynı zamanda ayrımcılığa karşı mücadele ediyor olsa da, bu iki kavram arasında bir ayrım yapmak önemlidir. Ayrımcılık büyük oranda, nefret suçlarında temel unsuru oluşturan ceza yasası kapsamında ele alınmamaktadır. Bazı ülkelerde ayrımcılık yasağı ile ilgili yaptırımlar arasında cezai yaptırımlar yer alsa da, ayrımcılık ile ilgili meseleler ceza hukukundan ziyade, özel hukuk çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu nedenle de ayrımcılık ve nefret suçlarını düzenleyen yasal çerçeve farklıdır.
Nefret suçlarına yönelik alınacak yasal önlemlerin neler olabileceği konusu henüz tartışmalı. Bu konuda düzenlemeler genel olarak şu kategorilere göre yapılmaktadır:
- Önyargılarla işlenen suçları özel olarak nefret suçları olarak tanımlayan ayrı yasalar,
- Ceza yasasında nefret suçlarına yönelik ağırlaştırıcı hükümler,
- Özel hukukta nefret suçlarına yönelik tazminat vb. yaptırımlar öngören maddeler,
- Kamu kurumlarının nefret suçları konusunda istatistikî verileri toplamasını öngören yasalar, vb.
Farklı ülkelerde özel olarak korunan dezavantajlı grupların durumuna göre farklı yasal düzenlemeler söz konusudur. Mevzuatın kapsamı içinde yer alan en yaygın gruplar, “ırk”, din veya inanç, etnik veya ulusal köken etrafında bir araya gelen gruplar olmaktadır. Ancak giderek daha çok sayıda ülke cinsel kimlik, cinsel yönelim ve engellilik durumunu da yasa kapsamına almaktadır.
Nefret suçlarının varlığını kabul eden bazı ülkelerde bile yetkililer, bazen özel yasalar veya var olan yasaların daha etkin bir şekilde kullanılmasının gerekliliğini kabul etmeyebilmektedir. Böyle durumlarda birçok ülkede sivil toplum kuruluşları, yetkilileri nefret suçlarına yönelik özel yasal düzenlemelerin gerekliliğine ikna etmek konusunda son derece başarılı çalışmalar yürütmektedir.
AGİT, nefret suçları konusunda hazırladığı bir broşürde yasal düzenlemelerin yararlarını şöyle sıralamaktadır:
- Yasal düzenlemeler olası kurbanlar, failler ve toplumun geri kalanına nefret suçlarının ciddiye alındığına dair sembolik bir mesaj vermektedir,
- Yasal düzenlemelerin kabul edilmesi süreci, meselenin ciddi olarak tartışılmasına olanak vermekte ve bu durum nefret suçları konusunda kamuoyunda farkındalığın artmasına yardımcı olmaktadır,
- Yasal düzenlemeler, yasaların uygulanmasından sorumlu kamu kurumlarının nefret suçlarını ciddiye almaya lişkin motivasyonunu artırırken, aynı zamanda meseleye odaklanmalarına yardımcı olmaktadır,
- Mağdurların, yasaların gerektiği şekilde uygulanıp uygulanmadığını görmelerine ve uygulanmadığı durumlarda, yetkilileri kaşılaştıkları mağduriyetler konusunda bilgilendirmelerine olanak vermektedir,
- Nefret suçları konusunda çok daha sağlıklı verilerin toplanmasını sağlamaktadır.[8]
Öte yandan nefret suçları konusunda yasal mevzuatın olması ya da bu konuda özel yasaların çıkarılması da tek başına yeterli olmayacaktır. ABD’de ve bazı batı Avrupa ülkelerinde olduğu gibi, nefret suçları vakalarına ilişkin verilerin toplanması ve bunların kamuoyu ile paylaşılması, yargı mensuplarının eğitimi ve mağdurlara adli ve gerektiğinde rehabilitasyon desteği sağlayacak düzenlemelere de ihtiyaç vardır.
Avrupa Konseyi’nin ırkçılık ve hoşgörüsüzkükle mücadele alanında oluşturduğu Irkçılık ve Hoşgörüsüzlüğe Karşı Avrupa Komisyonu (European Commission Against Racism and Intolerance – ECRI), 2002 yılında yayımladığı “7 No’lu Genel Politika Tavsiyesi” ile aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 47 Avrupa Konseyi üyesi ülkeyi “ulusal mevzuatlarında ırkçılık ve “ırk” ayrımcılığına karşı mücadele” amacıyla, ırkçı saiklerle işlenen suçları ağırlaştırıcı bir faktör olarak ceza yasalarına eklemesi yönünde teşvik etmektedir.
ECRI, 29 Haziran 2007 tarihinde yayımladığı “Kolluk Güçlerinin Görevini Yerine Getirmesinde Irkçılık ve Irk Ayrımcılığına Karşı Mücadele” konulu “11 Nolu Genel Politika Tavsiyesi” belgesi de bu tür olayların daha iyi rapor edilmesini tavsiye etmektedir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin bazı kararları da şiddet içeren vakalarda olası ırkçı saikin incelenmesi ve saldırganların yargılanmasını teşvik etmektedir.
2008 yılı itibariyle önyargı/nefret saikiyle işlenmiş ve şiddet içeren suçlara yönelik özel yasaları olan ya da ceza yasalarında ağırlaştırılmış hükümlere yer veren 39 ülkede söz konusu yasalar “ırk”, etnik ayrımcılık ve/veya ulusal kökene yönelik saldırıları kapsarken, 32 ülkenin yasal mevzuatı ise dini inançlara yönelik önyargılı saikleri de kapsamaktaydı. Ancak cinsel yönelime ilişkin önyargılı saikle işlenen nefret suçlarını kapsayan sadece 12 ve engellilere yönelik olarak sadece 7 ülkede yasal mevzuat söz konusuydu. 23 ülkenin yasal mevzuatında ise önyargı saikiyle işlenmiş şiddet suçlarına yönelik ağırlaştırıcı hükümler söz konusu değildi.[9]
Dipnotlar:
8 Preventing and responding to hate crimes – A resource guide for NGOs in the OSCE region, OSCE – Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR), 2009
9 2008 Hate Crime Survey, “Framework of Criminal Law”, www.humanrightsfirst.org. Yasal mevzuatında cinsel yönelime ilişkin önyargı saikiyle işlenen suçlara karşı ağırlaştırıcı hükümlere yer veren ülkeler: ABD, Andora, Belçika, Britanya, Danimarka, Fransa, Hırvatistan, İspanya, İsveç, Kanada, Portekiz ve Romanya.
Engellilik durumuna yönelik önyargı saiki ise şu ülkelerde ağırlaştırıcı hüküm gerekçesi: ABD, Andora, Belçika, Britanya, İspanya, Kanada ve Romanya.
Nefret suçları konusunda yasal mevzuata sahip olmayan ülkeler şunlar: Almanya, Arnavutluk, Bosna Hersek, Bulgaristan, Estonya, Hollanda, İrlanda, İsviçre, İzlanda, Karadağ, Kıbrıs, Litvanya, Lüksemburg, Macaristan, Makedonya, Monako, Polonya, San Marino, Sırbistan, Slovenya, Türkiye, Vatikan ve Yunanistan.
***
© Sosyal Değişim Derneği 2010
Metin aşağıdaki şekilde referans verilmek suretiyle kullanılabilir:
Ulusal Basında Nefret Suçları: 10 Yıl, 10 Örnek, Sosyal Değişim Derneği Yayınları, 2010
